Tek Boyutlu Kutu İçindeki Parçacık
Eğer serbestçe hareket eden bir tanecik tek boytlu bir kutu içerisine konulmuş olsa parçacığın dalga fonksiyonunda acaba bir değişiklik meydana gelecek midir? Bu sorunun cevabını bulabilmek için bu m kütleli parçacığın L tek boyutlu bir kutu içerisine hapsedildiğini düşünelim. Bu parçacığın potansiyel enerjisinin kutu içerisinde sıfır ve kutu duvarlarında sonsuz olduğunu düşünelim (Şekil 1).
Şekil 1 : L uzunluğunda bir boyutlu kutu. içindeki tanecik problemi. Taneciğin duvarlar üzerindeki potansiyel enerjisi sonsuz, kutu içerisindeki potansiyel enerjisi ise sıfırdır.
Duvarlar arasındaki bölgede taneciğin potansiyel enerjisi V=0 olduğundan Schrödinger Eşitliği;
−ˉh2mdχ2d2Ψ=EΨ(Eşitlik1) ve genel çözümünün de
E=2mk2ˉh2(Eşitlik2) olduğu söylemiştik. Aynı çözüm kutu içerisindeki tanecik içinde geçerli olur mu? Bu kutu içerisindeki tanecik kutu cidarlarındaki yüksek potansiyel enerjiye sahip olduğundan prçacığın dalga fonksiyonu duvarlar üzerinde sıfır olmalıdır. Bir başka deyişle parçacık duvarlar üzerinde bulunamayacaktır ve elbette taneciğin bu kutu içerisinde bulunduğundan emin olmalıyız.
Ψ dalga fonksiyonunun çözümünüΨ=Aeikχ+Be−ikχeikχ=Coskχ+iSinkχk=(ˉh22mE)1/2(Eşitlik3) şeklinde vermiştik. Ancak tanecik kutu içerisine konulduğunda duvarlar üzerinde (
χ=0veχ=L , ) sınırlayıcı şartlar nedeni ileΨ(0)=0veΨ(L)=0 olmak zorundadır. Bu nedenle Eşitlik 3 'e göre A+B=0 olmalıdır. Buda A=-B demektir. Bu nedenle eşitlik;Ψ.=A(eikχ−e−ikχ)(Eşitlik4) Ψ=2iASinkχ=A′Sinkχ(Eşitlik5) şeklinde yazılabilir. Bu nedenle tek boyutlu kutudaki tanecik için Schrödinger eşitliği
Ψ=A′Sin(ˉh22mE)1/2χ(Eşitlik6) şeklindedir. Ayrıca parçacık kutu içerisinde bulunduğundan;
∫0LΨ*Ψdχ=(A′)2∫0LSin2kχdχ=1(Eşitlik7) ∫0LΨ*Ψdχ=2(A′)2∫0L(1−Cos2kχ)dχ=1(Eşitlik8) ∫0LΨ*Ψdχ=2(A′)2L=1(Eşitlik9) A′=±√L2(Eşitlik10) olarak bulunabilir. Böylece genel çözüm için A' katsayısının + işaretli çözümü kullanılabilir. Tek boyutlu kutudaki tanecik için Schrödinger eşitliği böylece
Ψ=√L2Sin(ˉh22mE)1/2χ(Eşitlik11) şeklinde yazılabilir. Şimdi kutunun diğer ucundaki (
χ=L ) sınır şartı göz önünde bulunduralım. Bu noktadaΨ(L)=0 olmak zorunda olduğundan, ve√L2=0 olamayacağından ,Bu ancak(ˉh22mE)=±nπn=1,2,3,...(Eşitlik12) olması ile gerçekleşebilir. Bu durumda taneciğin enerjisi
E=h2n28mL2(Eşitlik13) olacaktır. Bu sonuca göre; serbest bir tanesik herhangi bir enerji değerine sahip olabilirken kutu içerisinde bulunan bir taneciğin enerjisini kuantize olduğunu görmekteyiz.
Komşu enerji seviyeleri arasındaki fark
ΔE=En+1−En=(2n+1)h28mL2(Eşitlik14) dir. Bu fark kabın uzunluğuna bağlı olarak azalır ya da artar ve eğer kap çok büyükse
ΔE=0 olur. Laboratuvar boyutlarındaki bir kapta atomlar ya da moleküller serbestçe hareket ederler ve bu nedenle öteleme enerjisi kuantize değildir. Tek boyutlu kutudaki tanecik için dalga fonksiyonuΨ=√L2SinLnπχ(Eşitlik15) şeklindedir. Ayrıca n = 0 değeri olmadığından en düşük enerjili durumdaki tanecik
E=h28mL(Eşitlik16) enerjisine sahiptir. Bu en düşük enerji seviyesi sıfır noktası enerjisi olarak adlandırılır. Sıfır noktası enerjisinin hareket noktası iki yolla açıklanabilir.
Belirsizlik prensibine göre; sonlu bir bölgeye hapsedilmiş bir parçacığın kinetik enerjisinin olması gerekir. Bunun nedeni, parçacığın yerinin tam olarak belirlenememesi ve momentumunun sıfırdan farklı olmasından kaynaklanır.
Eğer dalga fonksiyonu duvarlarda sıfır fakat devamında düzgün olarak değişen ve bu nedenle her noktada sıfır olmadığına göre eğriseldir. Bir dalga fonksiyonunun eğriselliği kinetik enerjisinin olmasını gerektirir.
Bu iki neden de sıfır noktası enerjisinin olması gerekliliğini gösterir.
Tek Boyutlu Kutu İçindeki Parçacığın Yoğunluğu
Dalga fonksiyonunun anlamını tartışırken Bir parçacığın dalga fonksiyonunun genliği
χ noktası civarındaΨ ise,χ veχ+dχ arasında parçacıkların bulunma olasılığınınΨ*Ψdχ olduğunu söylemiştik.
Şekil 2 : Tek boyutlu kutu içinde parçacığın
χ nin değişimi ileΨ veΨ2 nin dağılımı.n. enerji seviyesindeki taneciğin lineer momentumu
pχ2=2mEn(Eşitlik17) olacağından;
pχ=±2Lnh(Eşitlik18) yazılabilir. Bir de Broglie dalgası için
λ=h/pχ olduğundanL=nλ2 ifadesi elde edilebilir. Bu son ifadeden de görüldüğü gibi L uzunluğundaki kutu içerisine
λ/2 'nin tam katlarının sığmak zorunda olduğunu göstermektedir. n 'in farklı değerleri içinΨ veΨ2 L uzunluğundaki kutudaki durumu Şekil 2'de görülmektedir (Örnek).Üç Boyutlu Kutu İçindeki Parçacık
Şimdi parçacığın üç boyutlu bir kutu içerisinde olduğunu düşünelim. Bu durumda parçacık
Lχ,LyveLy kenar uzunluğuna sahip dikdörtgenler prizması şeklindeki bir bölgede hareket eder. Tek x boyutlu kutuda geçerli olan şartların bu kutu içinde geçerli olduğunu düşünelim. Bu durumda Schrödinger Eşitliği;−ˉh2m(∂2∂χ2+∂2∂y2+∂2∂z2)Ψ=EΨ(Eşitlik19) olacaktır. Bu eşitlik içinde çözüm şekli biraz daha farklı da olsa tek boyutlu kutudaki çözüme benzer sonuçlar elde edilir. Fakat burada bu ayrıntılara girilmeksizin sonuçlar verilecektir. Herbir eksen için dalga fonksiyonu
Ψ(χ)=±√2LχSin(Lχnχπχ)(Eşitlik20) Ψ(y)=±√2LySin(Lynyπχ)(Eşitlik21) Ψ(z)=±√2LzSin(Lznzπχ)(Eşitlik22) şeklindedir. Parçacığın üç boyuttaki dalga fonksiyonu
Ψ=ΨχΨyΨz dir. Bu nedenle parçacığın dalga fonksiyonuΨ=±√8LχLyLz[Sin(Lχnχπχ)Sin(Lynyπχ)Sin(Lznzπχ)](Eşitlik23) dur. Taneciğin enerjisi ise herbir boyuttaki enerjilerinin toplamı olacağından
E=Eχ+Ey+Ezolacağından; E=nχ2h28mLχ2+n2yh28mL2y+nz2h28mLz2(Eşitlik24) dir. Eğer parçacık L uzunluğuna sahip küp şeklindeki bir alanda hareket ediyorsa sahip olduğu enerji
E=h28mL2(nχ2+n2y+nz2)(Eşitlik25) kadardır ( Örnek ).
Kaynaklar |