Titreşim Hareketi
Molekülerin titreşimlerini anlamak için harmonik bir osilatörün kuantum mekaniksel davranışlarını anlamamız gerekir. Bu nedenle harmonik bir osilatörün klasik davranışını gözden geçirmemiz gerekir. Harmonik osilatörün en basit örneği ağırlıksız bir ortamda ideal bir yay ile duvara tuturulmuş bir yaydır (Şekil 1). Şekil 1 (A)'da görüldüğü gibi, kütle
χ ekseni üzerinde hareket eder ve koordinat sisteminin orgini denge pozisyonu olarak alınmıştır.
Şekil 1 : (A) Ağırlıksız bir ortamda yayla duvara tuttturulmuş m kütlesi. Kütlenin denge pozisyonu
χ=0 Bu kütle denge pozisyonu civarında titreşir bu hareket harmonik olarak adlandırılır. Eğer bu kütleye F kuvveti uygulanırsa
χ orijinden ayrılma miktarı olmak üzere;F=−kχ(Eşitlik1) eşitliği yazılabilir. Negatif işareti F 'in
χ 'deki yer değiştirmeye zıt olmasından kaynaklanmaktadır. Orantı sabiti k, kuvvet sabiti olarak adlandırılır. k 'nın değeri zayıf yaylar için küçük, sert yaylar için büyüktür.χ yönündeki hareket için aynı zamandamdt2d2χ+kχ=0(Eşitlik2) yazılabilir. Bu eşitliğin genel çözümü Schrödinger çözümününe benzer.
χ(t)=ASinωt+BCostωt(Eşitlik3) Buradaki
ω=(k/m)1/2 olup, saniyede radian olarak temel titreşim frekansıdır. Eğer yayıχo noktasına kadar çeker (χo noktasında kütle hareketsizdir.) ve sonra bırakılırsa hareketin zamanla değişimi;χ(t)=χoCostωt(Eşitlik4) eşitliği ile verilir. Kütle, saniyede
ω radian frekansta veya saniyedeν=ω/2 devir ile+χove−χo arasında salınır.Bu harmonik osilatörün enerjisi kinetik ve potansiyel enerjisinin toplamına eşittir. Kütle
+χove−χo da olduğunda yalnızca potansiyel enerjiye sahipkenχ=0 da enerjisinin tümünü kinetik enerji oluşturur.Potansiyel enerji kuvvetin potansiyel enerjisinin kütlenin bulunduğu yere göre negatif türevi olmasından harekete hesaplanabilir (
F=−dV/dχ ).V=−∫Fdx+sbt(Eşitlik5) Ayrıca Eşitlik 1 göz önünde bulundurulur ve
χ=0 olduğu durum için sabitin sıfır olması gerektiği dikkate alınırsaV=2kχ2(Eşitlik6) yazılabilir. Eşitlik 4'deki
χ değeri eşitlikte yerine konulursaV=2kχ2oCos2ωt(Eşitlik7) elde edilebilir. Bu nedenle harmonik bir osilatörün potansiyel enerjisi sıfır ile
kχ2o/2 arasında yer alacaktır. Hareket eden kütlenin kinetik enerjisi;Ek=21m(dtdχ)(Eşitlik8) dır. Eşitlik 4 ve ve
ω=(k/m)1/2olduğundankinetikenerjiiçin; Ek=21mω2χ2oSin2ωt(Eşitlik9) Ek=21kχ2oSin2ωt(Eşitlik10) yazılabilir. Bu nedenle toplam enerji için
E=Ek+V=21kχ2oSin2ωt+21kχ2oCos2ωt(Eşitlik11) E=21kχ2o(Eşitlik12) yazılabilir. Bu nedenle toplam enerji sabitir. Kinetik enerji ile potansiyel enerji sıfır ile
kχ2o/2 arasında değişir. Sonuç olarak toplam enerji kinetik enerji ile potansiyel arasında dönüşüme uğrar.Şekil 1 (B)'de görüldüğü gibi bir yaya bağlı iki kütle içinde benzer eşitlikler yazılabilir. Fakat buradaki eşitliklerde tek kütle yerine, iki kütle söz konusu olduğundan eşitliklerdeki kütlenin bulunduğu yere indirgenmiş kütlenin kullanılması gerekir. İndirgenmiş kütle
μ ;μ1=1m1+1m2(Eşitlik13) eşitliği ile tanımlanır. Bu nedenle diatomik molekülerdeki titreşim hareketi için
ω=(kμ)1/2(Eşitlik14) ν=12π(kμ)1/2(Eşitlik15) eşitliği elde edilir ( Örnek 1, Örnek 2 ).
Kuantum Mekaniksel Harmonik Osilatör
μ kütleli kuantum mekaniksel harmonik osilatörün enerji seviyelerini elde etmek için klasik harmonik osilatör için kullanılan Hamiltonian fonksiyondanH=pχ22μ+21ω2μχ2(Eşitlik16) hareket etmek gerekir. Fakat kuantum mekaniksel Hamiltonian operatörün elde edilmesi için
Pχyerinepχ=−iˉhd/dχ kullanılmalıdır. Böylece;H=−ˉh22μd2dχ2+2π2ν2μχ2(Eşitlik17)
Şekil 2 : Şekil II. 4: (A) Klasik harmonik bir osilatör için potasiyel enerji eğrisi (B) Kuantum mekaniksel harmonik osilatör için izin verilen enerji seviyeleri ve dalga fonksiyonları (C) kuantum mekaniksel harmonik osilatör için olasılık yoğunluk fonksiyonu
yazılabilir. Schrödinger eşitliğin çözümü şimdi tartışılmayacaktır. Fakat çözümün sonucu;
Es=(s+21)hνos=0,1,2,...(Eşitlik18) şeklinde verilir. s; titreşim kuantum sayısıdır ve;
νo=12π(kμ)1/2(Eşitlik19) dir. Enerji seviyeleri
hν kadar birbirlerinden ayrılmıştır. Ayrıca temel durum için titreşim enerjisi sıfır değildir vehν/2 değerine sahiptir. Bu sıfır noktası enerjisi olarak adlandırılır. Bu kuantum mekaniksel sonucun en önemli noktası çekirdek hareketlerinin hiçbir zaman durdurulamayacağıdır. Mutlak sıfır noktasına gelindiğinnde dahi çekirdekler sıfır noktası hareketini yapmayı sürdürürler. Bu hareket Heisenberg belirsizlik prennsibinin doğal bir sonucudur. İlk iki enerji seviyesi için dalga fonksiyonu;Ψo=(πα)1/4eαχ2/2α=(ˉh2kμ)1/2(Eşitlik20) Ψ1=(π4α3)1/4χeαχ2/2α=(ˉh2kμ)1/2(Eşitlik21) Temel hal için dalga fonksiyonu Gaussian olasılık fonksiyonu şeklindedir.
Klasik Harmonik Osilatör ile Kuantum Mekaniksel Harmonik Osilatör Arasınndaki Farklar
Klasik Harmonnik osilatörden farklı olarak kuantum mekaniksel harmonik osilatörü enerjisi kuantize olmuştur.
Minimum enerji kuantum mekaniksel osilatör için kesinlikle sıfır değildir. Bu değer
21hν 'ye eşittir.Kuantize enerji seviyeleri birbirlerinnden eşit üzaklıktadırlar ve iki enerji seviyesi arasındaki fark
hν kadardır.Kuantum mekaniksel harmonik osilatörün hareketi titreşim dalga fonksiyonu ile gösterilir. Bu dalga fonksiyonları yardımı ile titreşim enerji seviyeleri arasınndaki geçişlerinn ihtimalleri hesaplanabilir.
Dalga fonksiyonunun karesi titreşim (titreşimsel) ihtimal fonnksiyonu olarak bilinir. Bu fonksiyon belirli bir anda çekirdekler arası uzaklığın belirli bir değerde olmasını gösterir.
Seviyeleri gösteren çizgilerle eğrinin uç noktaları sistemin enerjisinin sadece potansiyel enerjiye eşit olduğu noktalardır.
Anharmonik Osilatör
Şekil 3 : Anharmonik osilatörde enerji seviyeleri.
İki atom birbirinden uzaklaştığı zaman birbirlerine bağlayan bağda bir gerilme meydana getirirler. Bunun sonucunda bağ kuvvetinde bir azalma meydana gelir. Bu nedenle de potansiyel enerji harmonik osilatörde olduğu gibi hızla değil yavaş yavaş artar ve sonuçta limit bir değere ulaşır. Bu limit değer molekülün dissosiyasyon enerjisidir. Yani sonuçta kimyasal bağ kopar ve atomlar birbirlerinden uzaklaşırlar. Aksine atomlar birbirlerine çok yaklaşmaya başlarsa elektron bulutu itmeleri artar ve bu nedenlede potansiyel enerjide hızlı bir artış meydana gelir. Anharmonik osilatörün bir diğer özelliği enerji seviyelerinin eşit aralıklı olmamasıdır. Titreşim kuantum sayıları arttıkça titreşim enerji değerleri birbirlerine yaklaşırlar. Sonuçta sürekli bir hal alırlar.
Karmaşık moleküllerde çok boyutlu grafikler ortaya çıkar. Bu nedenle grafiklerin incelemeleri giderek zorlaşır. Bundan kurtulabilmek için karmaşık yapıdaki molekülün ağırlık merkezinde bulunan ve kütlesi molekülün indirgenmiş kütlesine eşit olarak kabul edilen tek bir taneciğn hareketine indirgenerek incelemeler sürdürülür.
Kaynaklar |